Najważniejsze informacje o kompozytorze, który zmienił język muzyki
- Arnold Schönberg żył w latach 1874-1951, a jego droga artystyczna prowadziła z Wiednia do Los Angeles.
- Stworzył technikę dwunastotonową, która uporządkowała muzykę pozbawioną tradycyjnego centrum tonalnego.
- Jego twórczość dzieli się zwykle na trzy etapy: późnoromantyczny, atonalny i dodekafoniczny.
- Do najważniejszych dzieł należą Verklärte Nacht, Pierrot lunaire, Erwartung oraz A Survivor from Warsaw.
- Razem z Albanem Bergiem i Antonem Webernem stworzył drugą szkołę wiedeńską.
Kim był Arnold Schönberg i dlaczego zmienił muzykę
Arnold Schönberg urodził się 13 września 1874 roku w Wiedniu, a zmarł 13 lipca 1951 roku w Los Angeles. Był nie tylko kompozytorem, lecz także teoretykiem, nauczycielem, malarzem i autorem tekstów o sztuce. Podstawowe dane dotyczące jego życia i spuścizny gromadzi Arnold Schönberg Center w Wiedniu.
Nie pochodził z muzycznej arystokracji i przez dużą część młodości kształcił się samodzielnie. Ważnym nauczycielem był dla niego Alexander Zemlinsky, od którego przejął rzemiosło kompozytorskie i głębokie przywiązanie do tradycji niemieckiej. To istotne, bo Schönberg nie chciał po prostu zniszczyć dawnego systemu. Próbował znaleźć sposób, by muzyka mogła rozwijać się dalej.
Jego twórczość dojrzewała w niezwykle intensywnym środowisku Wiednia przełomu XIX i XX wieku. Spotykały się tam idee Gustava Mahlera, Richarda Straussa, Gustava Klimta i artystów związanych z ekspresjonizmem. Schönberg wyrastał z tej samej kultury, ale szybko przesunął jej granice.
| Okres | Najważniejsze wydarzenia | Znaczenie |
|---|---|---|
| 1874-1907 | Wiedeń, pierwsze dzieła, język późnego romantyzmu | Rozwój harmonii i ekspresyjnej orkiestracji |
| 1908-1922 | Muzyka atonalna i eksperymenty z nową formą | Odejście od tradycyjnego centrum tonalnego |
| Od około 1923 roku | Rozwój techniki dwunastotonowej | Nowy sposób organizowania wysokości dźwięków |
| Od 1933 roku | Emigracja do Stanów Zjednoczonych | Praca pedagogiczna i późne dzieła o silnym wymiarze historycznym |
Po dojściu nazistów do władzy musiał opuścić Europę. Jako kompozytor żydowskiego pochodzenia doświadczył narastającego antysemityzmu, a w 1933 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. W późniejszych utworach, między innymi w A Survivor from Warsaw, osobista pamięć i historia XX wieku stały się równie ważne jak sama konstrukcja muzyczna.
Od późnego romantyzmu do muzyki bez centrum tonalnego
Pierwszy etap twórczości Schönberga jest znacznie bardziej przystępny, niż sugeruje jego późniejsza legenda. W Verklärte Nacht z 1899 roku słychać jeszcze Wagnerowską chromatyczność, szerokie frazy i gęstą emocjonalność. To muzyka nastrojowa, intensywna i świetnie nadająca się na pierwszy kontakt z kompozytorem.
W Gurre-Lieder, monumentalnym cyklu pieśni z orkiestrą, Schönberg rozbudował późnoromantyczny aparat wykonawczy do ogromnych rozmiarów. Utwór powstawał na początku XX wieku, ale jego ostateczna wersja została ukończona dopiero w latach 1910-1911. Ten przykład dobrze pokazuje, że kompozytor nie przeskoczył nagle od Brahmsa do awangardy. Przechodził przez kolejne etapy bardzo konsekwentnie.
Co oznacza atonalność
Atonalność nie oznacza, że muzyka jest przypadkowa, pozbawiona melodii albo całkowicie chaotyczna. Chodzi przede wszystkim o odejście od jednego dominującego centrum tonalnego, czyli dźwięku i akordu, wokół których tradycyjnie organizuje się przebieg utworu.
Przełomowym dziełem stał się II Kwartet smyczkowy op. 10 z lat 1907-1908. W jego końcowych częściach kompozytor odchodzi od klasycznej harmonii, a obecność głosu solowego dodatkowo rozsadza tradycyjny model kwartetu. Niedługo później powstały między innymi Trzy utwory na fortepian op. 11 oraz opera-monodram Erwartung.
W moim odbiorze właśnie te krótsze utwory fortepianowe najlepiej pokazują nerwowość i bezpośredniość nowego języka. Nie ma tu jeszcze systemu, który pozwalałby łatwo przewidywać przebieg muzyki. Są za to gwałtowne kontrasty, urwane gesty i emocje przypominające ekspresjonistyczne malarstwo.
Pierrot lunaire jako dzieło przełomowe
Pierrot lunaire z 1912 roku to jeden z najważniejszych utworów europejskiego modernizmu. Został napisany na głos recytujący oraz kameralny zespół złożony między innymi z fortepianu, fletu, klarnetu, skrzypiec i wiolonczeli. Schönberg wykorzystał technikę Sprechstimme, czyli sposób prowadzenia głosu pomiędzy mową a śpiewem.
Utwór trwa zwykle około 35 minut i składa się z 21 miniatur. Każda z nich ma własny charakter, ale wszystkie tworzą teatralny, chwilami groteskowy świat. To szczególnie ciekawa propozycja dla osób związanych z tańcem i sceną, ponieważ muzyka nie buduje regularnego pulsu do choreografii. Zamiast tego daje performerowi napięcie, nagłe zmiany energii i bardzo wyrazistą dramaturgię.
Na czym polega technika dwunastotonowa
Technika dwunastotonowa, nazywana też dodekafonią, powstała jako próba uporządkowania muzyki po odejściu od tradycyjnej tonalności. Kompozytor układa serię obejmującą wszystkie dwanaście dźwięków chromatycznych, a następnie buduje z niej melodię, harmonię i kontrapunkt.
Najważniejsza zasada mówi, że żaden dźwięk nie powinien otrzymać stałego pierwszeństwa tylko dlatego, że jest toniką. Seria może być użyta w postaci podstawowej, odwróconej, retrogradacji, czyli od końca, oraz retrogradacji odwróconej. Te przekształcenia pozwalają zachować jedność materiału mimo bardzo złożonego brzmienia.
- Kompozytor wybiera kolejność dwunastu różnych dźwięków.
- Ta kolejność staje się podstawową serią utworu.
- Serię można odwrócić, odtworzyć od końca lub transponować.
- Z jej fragmentów buduje się melodie, akordy i warstwy kontrapunktyczne.
Trzeba jednak uważać na częste uproszczenie. Dodekafonia nie jest mechaniczną instrukcją, która sama pisze utwór. Określa sposób organizacji wysokości dźwięków, ale nie rozstrzyga o tempie, barwie, dynamice, rytmie ani emocjonalnym przebiegu kompozycji. Dlatego dwa utwory oparte na podobnej zasadzie mogą brzmieć zupełnie inaczej.
Schönberg zaczął stosować tę metodę w pełniejszej formie około 1923 roku. Nie porzucił przy tym całkowicie tradycji. W jego późnych dziełach nadal słychać zamiłowanie do kontrapunktu, klasycznych form i logicznego rozwijania motywów. Najtrafniej widzę dodekafonię jako nowy system porządku, a nie jako estetykę zimna czy bezosobowości.
Najważniejsze dzieła i dobry sposób słuchania
Twórczość kompozytora obejmuje ponad pół wieku i nie da się jej sensownie poznać przez jeden przypadkowy utwór. Początkującym polecam przejście od muzyki późnoromantycznej do bardziej radykalnych kompozycji. Taka kolejność pozwala usłyszeć, skąd wynikała zmiana języka, zamiast traktować ją jak nagły kaprys.
| Dzieło | Rok | Dlaczego warto posłuchać |
|---|---|---|
| Verklärte Nacht | 1899 | Najlepszy punkt wejścia w późnoromantyczne brzmienie Schönberga. |
| Pelleas und Melisande | 1902-1903 | Rozbudowany poemat symfoniczny pokazujący wpływ Wagnera i Straussa. |
| II Kwartet smyczkowy | 1907-1908 | Dokument przejścia od tonalności do bardziej swobodnej harmonii. |
| Pierrot lunaire | 1912 | Kameralny teatr dźwięku, recytacji i ekspresjonistycznego napięcia. |
| Koncert skrzypcowy op. 36 | 1934-1936 | Późny przykład połączenia techniki dwunastotonowej z dużą formą koncertową. |
| A Survivor from Warsaw | 1947 | Krótka, przejmująca kompozycja o pamięci Zagłady i przemocy totalitaryzmu. |
Dobrym pierwszym zestawem będzie Verklärte Nacht, Pierrot lunaire i A Survivor from Warsaw. Te trzy dzieła pokazują trzy różne oblicza artysty: romantyczne, ekspresjonistyczne i historycznie zaangażowane. Dopiero później sięgnąłbym po bardziej wymagające utwory dodekafoniczne, takie jak Koncert fortepianowy czy późne kwartety smyczkowe.
Podczas słuchania nie próbuję od razu odnajdywać melodii, którą można zanucić. W muzyce Schönberga lepiej śledzić zmiany barwy, napięcia, rejestrów i rytmicznych gestów. To podejście często otwiera ją szybciej niż analizowanie każdej nuty.
Wpływ na kompozytorów, scenę i kulturę
Największy wpływ Schönberga nie ogranicza się do jego własnych partytur. Jego uczniowie Alban Berg i Anton Webern stworzyli wraz z nim tak zwaną drugą szkołę wiedeńską. Berg zachował więcej teatralności i liryzmu, natomiast Webern doprowadził ideę skrajnej koncentracji materiału do niezwykłej oszczędności.
Kompozytor wywarł wpływ także jako pedagog i autor teorii. Jego Harmonielehre z 1911 roku nie jest podręcznikiem dodekafonii, lecz szeroką refleksją nad harmonią, słuchem i kompozytorskim rzemiosłem. To ważne rozróżnienie, bo wielu odbiorców zna go wyłącznie jako twórcę techniki dwunastotonowej, pomijając jego wcześniejszą pracę teoretyczną.
Schönberg zajmował się również malarstwem. W latach około 1908-1910 stworzył wiele obrazów, w tym portretów i autoportretów związanych z ekspresjonizmem. Widać w nich podobną intensywność co w muzyce, ale nie należy traktować jego malarstwa jako dodatku do kompozycji. To osobna dziedzina, w której także próbował uchwycić psychiczne napięcie i chwilowy gest.
Dla tańca i teatru szczególnie inspirująca może być jego praca z ruchem, głosem i rytmem pozbawionym regularnej metrorytmiki. Nie oznacza to, że każda jego partytura nadaje się do choreografii. Wymaga raczej od twórcy scenicznego własnego sposobu reagowania na muzykę, często poprzez oddech, pauzę, napięcie ciała i nagłą zmianę kierunku.
Dlaczego ten kompozytor nadal brzmi jak wyzwanie
Schönberg pozostaje trudny, ponieważ zmusza słuchacza do porzucenia wygodnego przyzwyczajenia, że muzyka powinna mieć wyraźny temat, przewidywalny powrót i łatwo rozpoznawalne zakończenie. Nie każda jego kompozycja zachwyci od razu, ale niemal każda pokazuje, jak można myśleć o dźwięku inaczej.
Najuczciwiej poznawać go etapami. Najpierw późny romantyzm, potem Pierrot lunaire i utwory atonalne, a dopiero na końcu ścisła dodekafonia. Taka droga nie usuwa trudności, lecz sprawia, że stają się one częścią artystycznej historii, a nie barierą nie do przejścia.
Właśnie dlatego jego dorobek jest ważny także dziś. Nie daje jednej recepty na komponowanie, słuchanie ani tworzenie dla sceny. Pokazuje natomiast, że tradycja może prowadzić do radykalnej zmiany, jeśli artysta potraktuje ją poważnie, ale nie uzna jej granic za ostateczne.
