Gdy próbujesz rozpoznać, czym różni się gitara od skrzypiec albo klawesyn od fortepianu, najważniejszy okazuje się sposób wydobycia dźwięku. W tym tekście porządkuję świat instrumentów strunowych szarpanych, pokazuję ich najważniejsze przykłady, różnice brzmieniowe oraz podpowiadam, na co zwrócić uwagę przy wyborze instrumentu do nauki.
Najważniejsze informacje o instrumentach szarpanych
- Dźwięk powstaje dzięki wprawieniu napiętej struny w drgania przez palec, plektron albo mechanizm instrumentu.
- Do tej grupy należą między innymi gitara, harfa, lutnia, mandolina, banjo, cytra i klawesyn.
- Pudło rezonansowe wzmacnia drgania strun i w dużej mierze decyduje o barwie dźwięku.
- Fortepian i pianino nie są instrumentami szarpanymi, ponieważ ich struny są uderzane młoteczkami.
- Wybór konkretnego instrumentu zależy przede wszystkim od muzyki, którą chcesz grać, wygody oraz sposobu nauki.
Co łączy chordofony szarpane
Instrumenty z tej rodziny mają napięte struny, a muzyk pobudza je do drgania przez krótkie szarpnięcie. Może użyć palców, paznokci, kostki lub plektronu, czyli małej płytki służącej do wydobywania dźwięku. W przypadku klawesynu robi to specjalny mechanizm uruchamiany klawiszem.
Sama struna brzmi dość cicho. Dlatego większość takich instrumentów ma pudło rezonansowe, które wzmacnia drgania i nadaje im charakterystyczną barwę. W gitarze odpowiada za to drewniane pudło z otworem rezonansowym, a w harfie duża, trójkątna konstrukcja z szeregiem strun o różnej długości.
To, co słyszymy jako brzmienie, zależy nie tylko od budowy instrumentu. Znaczenie ma również miejsce szarpnięcia, siła ruchu, materiał strun i sposób tłumienia dźwięku. Ten sam akord może zabrzmieć miękko i szeroko na gitarze klasycznej albo jasno i zdecydowanie na mandolinie.
Najważniejsze przykłady i ich brzmienie
Lista przykładów jest długa, bo do tej grupy należą instrumenty obecne w muzyce klasycznej, ludowej, rozrywkowej i tradycyjnej różnych regionów świata. Poniższe zestawienie pokazuje nie tylko nazwy, ale też to, co rzeczywiście odróżnia poszczególne konstrukcje.
| Instrument | Sposób gry | Co go wyróżnia |
|---|---|---|
| Gitara | Palce lub kostka | Wszechstronność, możliwość grania akordów, melodii i akompaniamentu |
| Harfa | Palce obu dłoni | Jasne, płynne brzmienie oraz szeroka skala dźwięków |
| Mandolina | Zwykle plektron | Krótki, bardzo wyrazisty dźwięk i podwójne struny |
| Lutnia | Palce | Gruszkowate pudło i ciepła barwa kojarzona z muzyką dawną |
| Banjo | Palce lub kostka | Metaliczny, przenikliwy ton oraz membrana zamiast klasycznej płyty rezonansowej |
| Bałałajka | Palce lub plektron | Trójkątny korpus i charakterystyczne brzmienie muzyki rosyjskiej |
| Klawesyn | Klawiatura | Struny są szarpane przez piórka, a nie uderzane młoteczkami |
Gitara pozostaje najbardziej uniwersalnym wyborem
Gitara sprawdza się zarówno przy nauce podstaw harmonii, jak i w zespole, domu czy na scenie. Gitara klasyczna ma nylonowe struny i zwykle łagodniejszy atak, akustyczna daje bardziej wyraziste, metaliczne brzmienie, a elektryczna pozwala kształtować dźwięk za pomocą wzmacniacza i efektów.
W mojej ocenie początkujący często przeceniają znaczenie ceny instrumentu, a lekceważą wygodę gry. Dobrze ustawiona gitara z odpowiednią wysokością strun może ułatwić naukę bardziej niż efektowny, ale niewygodny model.
Przeczytaj również: Akordeon, harmonia, koncertina - Czym się różnią? Sprawdź!
Harfa, lutnia i mandolina pokazują różne oblicza tej techniki
Harfa pozwala prowadzić kilka warstw muzycznych jednocześnie. Jedną ręką można budować akordy, a drugą prowadzić melodię, dlatego instrument tak dobrze sprawdza się w muzyce solowej i orkiestrowej. Jej rozmiar oraz technika pracy palców sprawiają jednak, że nie jest najprostszym wyborem na początek.
Lutnia przywołuje muzykę dawną, ale jej znaczenie jest szersze. W różnych kulturach rozwijały się instrumenty o podobnej zasadzie działania, między innymi oud, sitar, koto czy chińska pipa. Mandolina działa inaczej pod względem charakteru brzmienia. Krótki i jasny dźwięk dobrze przebija się w szybkich partiach, muzyce ludowej oraz zespołach akustycznych.
Nie każdy instrument ze strunami należy do tej samej grupy
Najczęstsze nieporozumienie polega na utożsamianiu wszystkich instrumentów strunowych. O przynależności do grupy decyduje przede wszystkim technika pobudzania struny, a nie sam fakt, że instrument ma struny.
| Grupa | Jak powstaje dźwięk | Przykłady |
|---|---|---|
| Szarpane | Struna jest szarpana palcem, plektronem lub mechanizmem | Gitara, harfa, mandolina, klawesyn |
| Smyczkowe | Struna drga wskutek pocierania jej smyczkiem | Skrzypce, altówka, wiolonczela, kontrabas |
| Uderzane | Struna jest pobudzana przez uderzenie | Fortepian, pianino, cymbały |
Klawesyn bywa mylony z fortepianem, ponieważ oba instrumenty mają klawiaturę. Mechanizm działa jednak zupełnie inaczej. W klawesynie naciśnięcie klawisza uruchamia piórko, które szarpie strunę, natomiast w fortepianie młoteczek uderza w nią z odpowiednią siłą.
Ta różnica wpływa na ekspresję. Fortepian pozwala wyraźnie zmieniać głośność przez siłę nacisku na klawisz, a klawesyn ma bardziej jednolity poziom głośności i buduje kontrast głównie przez artykulację, rejestry oraz zmianę liczby głosów.
Jak wybrać instrument do nauki
Najlepszy wybór nie zawsze oznacza instrument najbardziej efektowny. Najpierw zastanawiam się, jaką muzykę chcę grać i czy zależy mi bardziej na akompaniamencie, melodii, improwizacji czy pracy zespołowej.
- Gitara będzie dobrym wyborem do piosenek, akordów, muzyki popularnej, bluesa i rocka.
- Mandolina pasuje osobom, które lubią szybkie melodie, muzykę folkową i wyraźny atak dźwięku.
- Harfa sprawdzi się przy zainteresowaniu muzyką klasyczną, ilustracyjną i solową, ale wymaga miejsca oraz cierpliwości.
- Ukulele ułatwia pierwszy kontakt z akordami dzięki niewielkim rozmiarom i czterem strunom.
- Klawesyn jest wyborem specjalistycznym, związanym głównie z repertuarem dawnym i wykonawstwem historycznym.
Przed zakupem dobrze jest zagrać na kilku egzemplarzach albo poprosić nauczyciela o pomoc. Liczy się szerokość gryfu, odległość strun od podstrunnicy, ciężar instrumentu i to, czy dźwięk zachęca do dalszego ćwiczenia. Komfort pierwszych tygodni ma większe znaczenie niż sam wygląd lub popularność marki.
Trzeba też pamiętać o dodatkowych elementach. Do gitary mogą być potrzebne pokrowiec, stroik, zapasowe struny i kostki, a do instrumentów elektrycznych również wzmacniacz oraz przewód. Nie są to drobiazgi, ponieważ wpływają na to, czy instrument będzie gotowy do regularnego używania.
Dlaczego sposób szarpania zmienia charakter muzyki
Szarpnięcie jest krótkim impulsem, dlatego dźwięk zwykle pojawia się szybko i stopniowo wygasa. Muzyk może ten efekt kontrolować przez tłumienie strun, arpeggio, czyli rozłożenie akordu na pojedyncze dźwięki, tremolo albo zmianę miejsca, w którym dotyka struny.
W muzyce tanecznej szczególnie ważny jest rytmiczny atak. Gitara może podkreślać puls przez regularne uderzenia kostką, mandolina dodaje krótkie, iskrzące akcenty, a banjo buduje nerwową energię charakterystyczną dla części odmian folku i bluegrassu.
Harfa działa inaczej. Jej dźwięki łatwo łączyć w płynne pochody i szerokie arpeggia, dlatego kojarzy się z przestrzenią oraz delikatnością. To nie znaczy, że zawsze brzmi spokojnie. Przy mocnym szarpnięciu i gęstej fakturze potrafi zbudować bardzo zdecydowaną kulminację.
Najlepszym ćwiczeniem słuchowym jest porównanie tej samej melodii na gitarze, mandolinie i harfie. Melodia pozostaje identyczna, ale zmieniają się czas trwania dźwięku, atak i sposób akcentowania. Właśnie w tym słychać, że klasyfikacja instrumentów nie jest tylko teorią, lecz opisuje realne możliwości wykonawcze.Od jednego szarpnięcia do własnego stylu gry
Instrumenty strunowe szarpane łączy prosta zasada, ale prowadzi ona do bardzo różnych rezultatów. Gitara daje szerokie możliwości akompaniamentu, harfa buduje wielowarstwowe brzmienie, mandolina wyróżnia się szybkością, a klawesyn pokazuje, jak wiele zmienia sam mechanizm pobudzania struny.
Jeżeli dopiero zaczynasz, wybierz instrument dopasowany do muzyki, której naprawdę chcesz słuchać i grać. Regularność, wygoda oraz dobry nauczyciel przyniosą lepszy efekt niż przypadkowy zakup najbardziej skomplikowanego modelu.
