Bach był znacznie bardziej wszechstronny, niż sugeruje szkolny obraz kompozytora
- Urodził się w 1685 roku w rodzinie, w której muzyka była przekazywana z pokolenia na pokolenie.
- Jako dziecko szybko stracił rodziców i zamieszkał u starszego brata, Johanna Christopha.
- Miał 20 dzieci z dwóch małżeństw, a kilku jego synów również zostało cenionymi muzykami.
- Wariacje Goldbergowskie zawierają arię i 30 wariacji, ale opowieść o komponowaniu ich dla cierpiącego na bezsenność hrabiego nie jest pewna.
- W katalogu BWV znajduje się ponad 1000 zachowanych utworów przypisywanych Bachowi.
Muzyka była w jego rodzinie niemal dziedzicznym zawodem
Johann Sebastian Bach urodził się 21 marca 1685 roku w Eisenach. Pochodził z rozgałęzionej rodziny muzyków, w której organiści, kantorzy i instrumentaliści pojawiali się przez kilka pokoleń. Sam Bach w 1735 roku spisał historię rodu, ponieważ doskonale wiedział, że rodzinne tradycje miały ogromny wpływ na jego edukację.
Nie dorastał jednak w spokojnych warunkach. Jego matka zmarła w 1694 roku, a ojciec rok później. W wieku około 10 lat został sierotą i trafił do Ohrdruf, do domu starszego brata Johanna Christopha, który był organistą. To właśnie tam poznał repertuar organowy i zaczął kształtować własny styl.
Popularna opowieść mówi, że młody Bach miał nocami przepisywać zakazane dla niego partytury przy świetle księżyca. Brzmi efektownie, ale nie ma wystarczających dowodów, by traktować tę historię jako pewny fakt. Bardziej prawdopodobne jest to, że jego rozwój wynikał z intensywnej pracy, słuchania innych muzyków i bardzo dokładnego studiowania zapisów nutowych.
Najpierw zdobył fach organisty, dopiero później sławę kompozytora
Bach przez całe życie był przede wszystkim praktykiem. Pracował jako organista, kapelmistrz, nauczyciel i kantor, czyli osoba odpowiedzialna za muzykę liturgiczną oraz chóry. Zanim osiadł w Lipsku, działał między innymi w Arnstadt, Mühlhausen, Weimarze i Köthen.
| Miejsce | Znaczenie w karierze Bacha |
|---|---|
| Arnstadt | Jedna z pierwszych samodzielnych posad organisty i początek konfliktów z przełożonymi. |
| Weimar | Okres intensywnej pracy nad muzyką organową i rozwijania pozycji cenionego improwizatora. |
| Köthen | Czas tworzenia wielu dzieł instrumentalnych, ponieważ dwór preferował muzykę świecką. |
| Lipsk | Od 1723 roku Bach był kantorem kościoła św. Tomasza i dyrektorem muzycznym miasta. |
W tamtych czasach organista nie był wyłącznie wykonawcą gotowych utworów. Musiał często improwizować na poczekaniu, akompaniować śpiewakom, stroić instrument i przygotowywać muzykę na nabożeństwa. Bach słynął z improwizacji tak bardzo, że zapraszano go do testowania nowych organów. To pokazuje, że jego talent nie ograniczał się do papieru nutowego.
W Lipsku jego praca była ogromna, ale nie zawsze dawała mu pełną satysfakcję. Odpowiadał za muzykę w kilku kościołach, szkolił uczniów i regularnie dostarczał nowe kompozycje. Zachowane dokumenty pokazują, że potrafił ostro spierać się z władzami miasta, zwłaszcza gdy uważał, że nie zapewniono mu odpowiednich warunków pracy.
Najciekawsze szczegóły ukrył w swoich utworach
Twórczość Bacha może wydawać się bardzo poważna, lecz kryje sporo muzycznych żartów, łamigłówek i konstrukcyjnych niespodzianek. Dla mnie właśnie ten kontrast jest najbardziej fascynujący. Z jednej strony słyszymy dyscyplinę, a z drugiej wyraźną radość z budowania muzycznych zagadek.
| Dzieło | Ciekawostka | Dlaczego ma znaczenie |
|---|---|---|
| Das wohltemperierte Klavier | Dwa tomy zawierają po 24 preludia i fugi, przeprowadzone przez wszystkie tonacje. | To niezwykły pokaz możliwości klawiatury i kontrapunktu, czyli prowadzenia kilku niezależnych linii melodycznych. |
| Wariacje Goldbergowskie BWV 988 | Cykl składa się z arii i 30 wariacji. Co trzecia wariacja jest kanonem, a finał zawiera quodlibet, czyli połączenie kilku popularnych melodii. | Utwór łączy matematyczną precyzję z poczuciem humoru. |
| Koncerty brandenburskie | Sześć koncertów pokazuje bardzo różne zestawienia instrumentów i typy brzmienia. | Bach nie powtarza jednego schematu, lecz za każdym razem inaczej traktuje orkiestrę. |
| Pasja według św. Mateusza | Dzieło wymaga rozbudowanej obsady, dwóch chórów i dwóch zespołów instrumentalnych. | To przykład muzyki, która buduje napięcie teatralnymi środkami, mimo że powstała na potrzeby liturgii. |
Wariacje Goldbergowskie często przedstawia się jako muzykę do zasypiania, ale to krzywdzące uproszczenie. Cykl wymaga od wykonawcy ogromnej koncentracji, a słuchacz znajdzie w nim zarówno spokój, jak i taneczność, gwałtowne kontrasty oraz niemal akrobatyczną pracę palców.
Ciekawy jest także katalog BWV, czyli Bach-Werke-Verzeichnis. Numery BWV nie są numerami opusów nadanymi przez samego kompozytora, lecz systemem uporządkowania jego twórczości opracowanym w XX wieku. Dzięki temu łatwo odróżnić na przykład skrzypcową Partitę d-moll BWV 1004 od kantaty o zupełnie innym charakterze.
Jego rodzina była małym muzycznym środowiskiem
Bach zawarł dwa małżeństwa. Z Marią Barbarą Bach miał siedmioro dzieci, a z Anną Magdaleną Wilcke trzynaścioro. Łącznie wychowywał 20 dzieci, choć część z nich zmarła bardzo wcześnie, co w XVIII wieku było tragiczną, ale częstą rzeczywistością.
Kilku synów Bacha zostało profesjonalnymi muzykami, między innymi Wilhelm Friedemann, Carl Philipp Emanuel, Johann Christoph Friedrich i Johann Christian. Co ciekawe, po śmierci ojca nie wszyscy kontynuowali jego styl. Niektórzy tworzyli już bardziej przejrzystą muzykę galant, która zapowiadała klasycyzm i oddalała się od gęstego kontrapunktu baroku.
Dużo mówi o codzienności rodziny tak zwany Notatnik Anny Magdaleny Bach. Nie jest on wyłącznie zbiorem utworów Johanna Sebastiana. W środku znalazły się również kompozycje innych autorów, a popularna pieśń „Bist du bei mir” przez długi czas była niesłusznie przypisywana Bachowi. Dziś wiadomo, że napisał ją Gottfried Heinrich Stölzel.
Ta pomyłka jest dobrym przypomnieniem, że nazwisko Bach na karcie tytułowej lub w późniejszym katalogu nie zawsze oznacza autorstwo Johanna Sebastiana. Wiele utworów krążyło w odpisach, a rękopisy bywały uzupełniane przez członków rodziny i uczniów.
Nie każda opowieść o Bachu jest równie pewna
Wokół kompozytora narosło wiele barwnych historii. Część ma solidne podstawy, inne zostały upiększone przez późniejszych biografów. Najrozsądniej traktować je jako ciekawy dodatek, a nie jako fundament wiedzy o jego życiu.
Podróż do Lubeki
Bach rzeczywiście udał się z Arnstadt do Lubeki, aby słuchać Dietricha Buxtehudego, jednego z najwybitniejszych organistów epoki. Często powtarza się, że pokonał pieszo około 400 kilometrów, lecz dokładny przebieg podróży nie jest pewny. Wiadomo natomiast, że jego urlop został mocno przedłużony, co wywołało niezadowolenie przełożonych.
Historia o bezsenności
Opowieść o tym, że hrabia Keyserlingk zamówił Wariacje Goldbergowskie dla cierpiącego na bezsenność, pochodzi z późniejszej biografii Bacha. Dziś badacze traktują ją ostrożnie, ponieważ nie potwierdzają jej bezpośrednie dokumenty, a sam druk utworu nie zawiera dedykacji dla hrabiego. Muzyka pozostaje znakomita, nawet jeśli anegdota nie jest prawdziwa.
Przeczytaj również: Filmy o Mozarcie - Który wybrać i dlaczego?
Kompozytor niedoceniony za życia
Bach był ceniony jako organista i nauczyciel, ale po jego śmierci zainteresowanie jego twórczością osłabło. Wielkie odrodzenie nastąpiło dopiero w XIX wieku, szczególnie po wykonaniu Pasji według św. Mateusza pod kierunkiem Feliksa Mendelssohna w 1829 roku. To wtedy szersza publiczność zaczęła odkrywać Bacha jako kompozytora, a nie tylko wybitnego fachowca od organów.
Dlaczego jego muzyka dobrze łączy się z tańcem
Bach nie pisał muzyki tanecznej w nowoczesnym sensie, ale wiele jego utworów opiera się na rytmach zaczerpniętych z tańców. Suity zawierają między innymi allemande, courante, sarabandę i gigue. Każdy z tych gatunków ma własny charakter, tempo i sposób prowadzenia frazy.
W praktyce tanecznej szczególnie interesująca jest regularność pulsu połączona z niezależnością głosów. Jedna linia melodyczna może prowadzić spokojny temat, podczas gdy druga odpowiada jej krótszymi figurami. Dzięki temu muzyka nie jest płaska, nawet gdy rytm pozostaje stabilny.
Najczęstszy błąd w słuchaniu Bacha polega na traktowaniu go jako twórcy wyłącznie podniosłego i religijnego. Ja zaczynałbym od utworów, w których rytm jest wyraźny, na przykład od suit francuskich, koncertów brandenburskich albo wybranych części suit wiolonczelowych. Dopiero później sięgnąłbym po fugi i pasje, gdzie najważniejsza staje się architektura dźwięku.
Od czego zacząć słuchanie, żeby usłyszeć więcej
Na początek dobrze wybrać trzy różne oblicza kompozytora. Koncert brandenburski nr 3 pokazuje jego energię instrumentalną, aria z Wariacji Goldbergowskich odsłania liryczną stronę twórczości, a jedna z fug z Das wohltemperierte Klavier pozwala usłyszeć, jak kilka melodii może rozwijać się jednocześnie.
Nie trzeba od razu rozumieć całej teorii muzyki. Wystarczy śledzić powracający temat, zwrócić uwagę na zmianę instrumentów i sprawdzić, kiedy rytm zaczyna przypominać krok lub obrót. Właśnie wtedy ciekawostki o Janie Sebastianie Bachu przestają być tylko zestawem dat, a stają się wejściem do muzyki, która nadal potrafi zaskoczyć świeżością.
