Stanisław Moniuszko od kuchni. Ciekawostki o jego muzyce

Zanim został ojcem polskiej opery narodowej

Stanisław Moniuszko urodził się 5 maja 1819 roku w Ubielu, niedaleko Mińska, w rodzinie polskiej szlachty. W domu panowała atmosfera sprzyjająca nauce. Młody Stanisław dużo czytał, poznawał języki i oglądał amatorskie przedstawienia organizowane przez krewnych.

Jedną z najważniejszych postaci w jego dzieciństwie była matka Elżbieta. Nie była zawodową muzyczką, ale to właśnie ona nauczyła syna podstaw gry na fortepianie i śpiewała mu polskie pieśni patriotyczne. Dzięki temu muzyka od początku nie była dla niego wyłącznie ćwiczeniem technicznym, lecz także nośnikiem pamięci, języka i rodzinnych emocji.

Jako nastolatek Moniuszko kształcił się w Warszawie i Mińsku, a w 1837 roku wyjechał do Berlina. Studiował tam między innymi harmonię, kontrapunkt, instrumentację i dyrygenturę. Kontrapunkt to sposób prowadzenia kilku niezależnych melodii jednocześnie, a właśnie ta umiejętność była potrzebna kompozytorowi pracującemu z chórem i orkiestrą.

Po powrocie osiadł w Wilnie, gdzie został organistą w kościele św. Jana, udzielał lekcji muzyki i organizował koncerty. To ważny szczegół, bo pokazuje, że Moniuszko nie tworzył w oderwaniu od codzienności. Musiał jednocześnie komponować, uczyć, występować i utrzymywać dużą rodzinę.

W 1836 roku poznał Aleksandrę Müllerównę, a kilka lat później się z nią ożenił. Małżonkowie doczekali się dziesięciorga dzieci. Przy tak licznej rodzinie kariera artystyczna wymagała nie tylko talentu, lecz także ogromnej pracowitości i finansowej dyscypliny.

„Halka” miała dwie wersje i długo czekała na wielki sukces

Najbardziej znana ciekawostka związana z Moniuszką dotyczy „Halki”. Opera nie od razu wyglądała tak, jak znamy ją dzisiaj. Pierwsza wersja była dwuaktowa i została wykonana w Wilnie 1 stycznia 1848 roku. Dopiero po kilku latach kompozytor, przy współpracy librecisty Włodzimierza Wolskiego, rozbudował dzieło.

Warszawska premiera czteroaktowej „Halki” odbyła się 1 stycznia 1858 roku w Teatrze Wielkim. Sukces był tak duży, że Moniuszko otrzymał stanowisko dyrygenta oper polskich i przeniósł się na stałe do Warszawy. Dla mnie to jeden z najlepszych przykładów na to, że dzieło artystyczne czasem potrzebuje czasu, odpowiedniej sceny i dojrzałej formy, aby naprawdę wybrzmieć.

„Halka” wyróżnia się nie tylko melodyjnością. Jej temat dotyka nierówności społecznych, uwiedzenia i odrzucenia, dlatego opera miała także wymowę społeczną. W warstwie muzycznej słychać poloneza, mazura i tańce góralskie, a słynna aria Jontka „Szumią jodły na gór szczycie” do dziś należy do najczęściej rozpoznawanych fragmentów polskiego repertuaru operowego.

Podobną rolę pełni „Straszny dwór”, choć jego ton jest lżejszy i bardziej komediowy. Premiera odbyła się w 1865 roku, niedługo po powstaniu styczniowym. Władze carskie szybko ograniczyły obecność opery na scenie, ponieważ jej patriotyczny charakter był dla cenzury zbyt czytelny.

„Śpiewniki domowe” miały przenieść muzykę z teatru do mieszkań

Moniuszko nie chciał być wyłącznie kompozytorem wielkich oper. Zależało mu na tym, aby muzyka trafiała także do zwykłych domów, gdzie mogła być wykonywana przez amatorów przy fortepianie. Temu celowi służyła seria „Śpiewników domowych”, wydawana między innymi w systemie prenumeraty.

W całym dorobku kompozytora znajduje się ponad 300 pieśni. W 12 zbiorach znalazło się około 267-268 utworów, choć dokładna liczba zależy od przyjętego katalogu i sposobu liczenia kompozycji. To dobry przykład, dlaczego przy dawnych dziełach lepiej mówić o przybliżonych danych niż bezrefleksyjnie powtarzać jedną liczbę.

Wśród najbardziej znanych pieśni są „Prząśniczka”, „Dziad i baba”, „Złota rybka”, „Pieśń wieczorna” i „Świtezianka”. Szczególnie ciekawa jest „Prząśniczka”, w której akompaniament fortepianu przypomina szybki, regularny ruch kołowrotka. Muzyka nie tylko towarzyszy słowom, ale wręcz naśladuje czynność opisaną w tekście.

Kompozytor sięgał po wiersze Adama Mickiewicza, Jana Czeczota, Władysława Syrokomli i wielu innych poetów. Łączył prostsze melodie o ludowym charakterze z bardziej rozbudowanymi balladami koncertowymi. Dzięki temu jego pieśni mogły działać na dwóch poziomach: jako utwory do domowego śpiewania i jako ambitny repertuar dla zawodowych wykonawców.

Polskie Centrum Informacji Muzycznej wskazuje, że w pieśniach Moniuszki pojawiają się rytmy i zwroty melodyczne kojarzone z polskim folklorem. Nie oznacza to jednak, że kompozytor mechanicznie przepisywał muzykę ludową. Raczej przetwarzał jej cechy w języku operowym i artystycznym, tworząc styl rozpoznawalny, ale nieprymitywny.

Moniuszko miał wyjątkowe wyczucie tańca i sceny

Na portalu poświęconym tańcowi trudno pominąć fakt, że rytm u Moniuszki często prowadzi akcję sceniczną. Mazur, polonez, krakowiak czy tańce góralskie nie są wyłącznie ozdobnikiem. Budują charakter wspólnoty, pokazują obyczaj i pozwalają widzowi od razu rozpoznać społeczne tło przedstawionej historii.

W „Hawce” taniec pomaga zderzyć świat arystokracji z kulturą góralską. W „Strasznym dworze” mazur i polonez wzmacniają atmosferę szlacheckiego domu, a chóry tworzą wrażenie wspólnoty większej niż pojedynczy bohater. Właśnie dlatego jego opery dobrze funkcjonują także jako widowiska ruchowe, nie tylko jako koncerty wokalne.

Moniuszko pisał również muzykę sceniczną wykraczającą poza operę. Wśród jego dzieł znalazł się między innymi balet „Figle szatana”. Komponował też operetki, utwory religijne, chóralne i instrumentalne. Określenie „ojciec polskiej opery narodowej” jest więc trafnym skrótem, ale nie powinno przesłaniać różnorodności jego dorobku.

Najbardziej przekonuje mnie w tej muzyce połączenie rytmu z dramaturgią. Taniec nie zostaje doklejony do akcji na końcu, lecz wyrasta z sytuacji bohaterów. To podejście sprawia, że fragmenty instrumentalne mogą żyć samodzielnie, a jednocześnie zachowują sens sceniczny.

Nieoczywiste fakty z codziennego życia kompozytora

Moniuszko był człowiekiem wielu zawodów. Pracował jako organista, dyrygent, nauczyciel i pedagog, a od 1864 roku wykładał w warszawskim Instytucie Muzycznym. Uczył między innymi harmonii, kontrapunktu i kompozycji. Jego uczniem był późniejszy kompozytor Zygmunt Noskowski.

Nie należał do artystów żyjących w luksusie. Liczna rodzina, nieregularne dochody i zobowiązania finansowe sprawiały, że musiał stale szukać dodatkowych źródeł zarobku. Zdarzało mu się podróżować w sprawach rodzinnych i finansowych, mimo że jego twórczość przynosiła coraz większe uznanie.

W czasie podróży poznał wielu ważnych muzyków europejskich. W Paryżu spotkał Gioacchino Rossiniego, któremu podarował partyturę jednej z „Litanii ostrobramskich”. Odwiedzał także Berlin, Pragę, Drezno, Lipsk i Weimar. Te wyjazdy poszerzały jego znajomość europejskiego repertuaru, choć Moniuszko przez całe życie pozostał mocno związany z polskim językiem i tematyką.

Ciekawostką jest również to, że próbował sił poza muzyką. Pisał pamiętniki, wiersze i szkicował, ale te zajęcia pozostały w sferze amatorskiej. Nie każdy talent musi prowadzić do drugiej kariery. W jego przypadku najważniejsze było to, że zainteresowania literackie i plastyczne wspierały wyobraźnię potrzebną przy tworzeniu scen i postaci.

Moniuszko zmarł nagle 4 czerwca 1872 roku w Warszawie, mając 53 lata. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Jego pogrzeb zgromadził tłumy, co pokazuje, że już za życia był dla wielu Polaków kimś więcej niż tylko popularnym kompozytorem.

Dlaczego jego muzyka nadal dobrze działa na scenie

Najciekawsze fakty o Stanisławie Moniuszce układają się w obraz twórcy praktycznego i bardzo pracowitego. Nie ograniczał się do pisania partytur. Organizował życie muzyczne, uczył, prowadził chóry, kształcił śpiewaków i szukał sposobu, by muzyka była obecna zarówno w teatrze, jak i w prywatnym domu.

Jego dzieła warto poznawać nie tylko przez pryzmat patriotycznego kanonu. „Halka” mówi o konflikcie społecznym, „Straszny dwór” łączy komedię z narodowym symbolem, a pieśni pokazują, jak wiele można wyrazić prostą melodią i dobrze dobranym rytmem. Właśnie ta mieszanka emocji, tańca, chóru i opowieści sprawia, że Moniuszko wciąż pozostaje kompozytorem żywym dla sceny, a nie jedynie postacią z podręcznika.